Home

‘Agroforestry’, wat is dat?

Categorie(ën): Ecologie, Nieuws

Foto: populieren en tarwe

Gemengde landbouwsystemen met combinaties van bomen en gewassen waren ooit heel gewoon in het Europese landschap; daarbuiten trouwens ook. Een hoogstamboomgaard waarin het jongvee graast, of een rij bomen of een hoge heg tussen de akkers, kun je hier en daar nog wel  zien, maar zulke traditionele systemen – die vroeger wijdverbreid waren – zijn bijna overal teloorgegaan. De combinatie van landbouw en bosbouw heet ‘agroforestry’ of  ‘boslandbouw’. Het lijkt tegenwoordig ouderwets, maar uit onderzoek is gebleken dat het meer opbrengt dan afzonderlijke bosbouw en landbouw, zelfst tot 50% meer! De grote nadelen van monocultuur worden met dit systeem bestreden.
In Europa zien we twee typen ‘agroforestry’: in noordelijk Europa en het Middellandse Zeegebied. In het laatste is er niet alleen een groter oppervlak met boslandbouw, maar ook een grotere diversiteit aan systemen omdat daar nu eenmaal een groter aantal soorten bomen en landbouwgewassen voorkomen. Over het algemeen worden de systemen van noordelijk Europa beperkt door licht, terwijl die van het Middellandse Zeegebied beperkt worden door het beschikbare water. Gemengde landbouwsystemen geven de toekomstige Europese plattelandsontwikkeling een kans om bij te dragen aan een verduurzaming van de landbouw en een verhoging van de biodiversiteit. Tegelijkertijd worden landschappen in stand gehouden die niet alleen cultuurhistorisch belangrijk, maar ook mooi zijn.
Traditionele agroforestry-systemen in moderne vorm kunnen ervoor zorgen dat de voordelen van gemengde landbouw ten volle worden benut in de toekomst.

Producten van bomen
Bomen hebben drie economische functies: ze leveren fruit, veevoer en hout (voor brandstof, constructie/meubelen of strooisel). Bovendien verschaffen bomen schaduw en gaan ze erosie tegen.

Bomen en water
Bomen vangen regen op en bevorderen condensatie van waterdruppels bij mist en dauw. Door als windscherm op te treden, vertragen ze de
luchtbeweging en verminderen ze waterverlies door verdamping. De diepergaande wortelsystemen van bomen vangen drainagewater op vanuit diepere bodemlagen en brengen dit naar boven, zodat het de oppervlakkiger wortelende planten ten goede komt. In koudere klimaten kunnen de bomen beschermen tegen grondbevriezing.

Bomen en nutriënten
Hoewel competitie tussen bomen en ertussen groeiende gewassen kan optreden, kunnen de boomwortels ook nutriënten van diepere bodemlagen naar boven brengen, waar de gewassen ook kunnen profiteren en de uitspoeling verminderen. De nutriënten worden gerecycleerd via de bladval en het proces in de wortels, waardoor de ecologische efficiëntie van het systeem toeneemt. Strooisel zelf kan als buffer dienen tegen wind- en watererosie, waardoor de duurzaamheid toeneemt. Bomen kunnen ook als schuilplaatsen wild aantrekken, waardoor meer nutriënten in het systeem komen

Bomen in de bedrijfsvoering
Het belangrijkste voordeel van agroforestry is dat er meerdere oogsten zijn en het land ook wat opbrengt terwijl de bomen nog klein zijn. Essentieel is een goed ontwerp en goede combinaties van bomen en geassocieerde gewassen.
Gemengde systemen kunnen meer opbrengen dan monoculturen doordat de bomen hulpbronnen kunnen aanboren die anders niet beschikbaar zouden zijn voor gewassen.

Voordelen – ecologisch en economisch
In vergelijking met monoculturen, die ecologisch gezien vaak een ‘woestijn’ zijn met één enkele plantensoort (bijvoorbeeld fijnsparplantages of gangbare landbouwteelten), is de biodiversiteit van agroforestrysystemen veel hoger. Onderzoek toonde al voldoende aan dat natuurlijke windschermen zoals heggen en bomenrijen wel degelijk een schuilplaats- en corridorfunctie kunnen vervullen voor vele vogels, insecten en kleine zoogdieren.
Maar ook mensen worden sterker aangetrokken door landschappen met meer structuurvariatie. Recreatief hebben deze parkachtige landschappen dan ook een meerwaarde t.o.v van vaak monotoon ogende monoculturen.

Gemengde systemen gebruiken licht, water en nutriënten efficiënter. Bijvoorbeeld: wanneer de walnoot in de zomer het licht wegneemt, is de wintergraanteelt al ver ontwikkeld, zodat een beetje schaduw niet erg is. Het wintergraan groeit vooral als de bomen nog kaal zijn en weinig schaduw geven. En: diepe boomwortels concurreren niet met oppervlakkige gewasworteling.
Vaak wordt alleen gedacht aan het schaduweffect van de bomen, dat slecht zou zijn voor de groei van gewassen. Toch is schaduw niet alleen negatief: er is ook minder verdamping door de beschaduwing. Bovendien hebben bomen ook als windscherm positieve effecten. Door een hogere lucht- en bodemtemperatuur zullen gewassen meestal beter groeien, maar ook bestuiving van bijen gebeurt dan vlotter. Granen, tuinbouwgewassen en suikerbieten produceren allemaal meer als ze van de wind worden afgeschermd.

Biodiversiteit
Door de verhoogde biodiversiteit zullen er meer predatoren van bijv. bladluizen aanwezig zijn, en bovendien kunnen plagen en ziekten zich moeilijker verspreiden met een boomrij ertussen. Maar aardappelen kunnen door schaduw juist meer last van schimmels hebben. De juiste gewaskeuze is dus belangrijk!
Kleinschalige landschappen herbergen de meeste natuurlijke vijanden van plagen(zoals vogels, sluipwespen).
Water- en winderosie zorgen jaarlijks voor verlies van miljoenen tonnen vruchtbare landbouwgrond. Dit verlies van kapitaal kan door bomen verminderd worden.
Over het algemeen wordt verwacht dat hardhoutprijzen in de toekomst zullen stijgen, door een combinatie van een stijgende vraag en een krimpend aanbod, omdat tropische bossen krimpen en de illegale houtkap steeds beter wordt gecontroleerd. Ook stijgt de vraag naar biomassa, niet alleen voor brandstof en vezels, maar ook voor bodemverbetering. Veel bomen kunnen verschillende producten voortbrengen: hout, bloemen (al dan niet voor honingproductie), vruchten, geneesmiddelen. Daarnaast lijken op termijn verschillende diensten, die bomen aan de maatschappij leveren, in aanmerking te komen om vergoed te worden: beschutting, erosiebestrijding, stikstoffixatie, biomassaproductie, herstel van verontreinigde bodems, of andere ecologische functies.

Hogere productie

De productie van deze gemengde systemen is vaak hoger dan wanneer beide culturen apart zouden gezet worden (in monocultuur). Zo kan bijv. de opbrengst van 1 ha agroforestry dezelfde zijn als de opbrengst van 0,8 ha graanteelt en 0,5 ha bosbouw, dus 1,3 LER (=Land Equivalent Ratio), wat gedefinieerd wordt als de oppervlakte in monoculturen,
die nodig is om dezelfde opbrengst te halen als op een agroforestry-perceel. Een voorbeeld: radijzen in een perenboomgaard scoorden 1.65 LER aan economische opbrengst en zelfs 2.0 aan biomassaopbrengst. Met andere woorden de hogere ecologische efficiëntie vertaalt zich ook economisch: met minder land toch meer produceren.

Fruitproducenten in Ontario (Canada) hebben de gewoonte om groenten tussen hun fruitbomen te zetten bij de aanleg van een nieuwe boomgaard. De voordelen, die zij ervaren zijn vroege opbrengst, betere markttoegang, beter gebruik van arbeid en materiaal, vroegere productie van fruit, hogere kwaliteit van fruit. Door de landbewerking, die gebruikelijk is bij de tussenteelt, krijgen de wortels van de bomen meer stimulansen om dieper te gaan, waardoor de bomen beter tegen droogte kunnen, meer hout produceren en vroeger opbrengst geven.
Doordat de bomen schaduw geven en als windscherm dienen, hebben ze een klimaatstabiliserend effect en verminderen ze op die manier bij het vee de stress die door koude of hitte veroorzaakt wordt. Zo zijn ze niet alleen goed voor het dierenwelzijn, maar ook voor de portemonnee. Hittestress vermindert immers de melkproductie en –kwaliteit en bij extreme koude hebben de dieren meer voedsel nodig.
Recreatie en toerisme liggen meer voor de hand in gediversifieerde parklandschappen, en talrijke op de moderne consument gerichte activiteiten zoals boerderij-toerisme, zelfpluksystemen of toeristische routes kunnen (al dan niet gesubsidieerd) bijkomende inkomsten genereren.
Je zou zeggen dat er veel redenen zijn om agroforestry te ontwikkelen. Een groot probleem hierbij is het subsidiesysteem: boeren kunnen subsidie krijgen voor boomteelt of voor landbouw, maar niet voor de combinatie. Het is dus nodig het subsidiestelsel aan te passen (of af te schaffen); dan zou agroforestry veel sterker groeien.

Agroforestry in Burkina Faso : Sorghum (gierst) onder de boomsoorten Faidherbia albida en Borassus akeassii

 

 

 

 

 

Agroforestry biedt regenwoud redding
Ook in de tropen biedt agroforestry veel mogelijkheden, koffieplantages met grote schaduwbomen ertussen zijn al gebruikelijk, maar er kan van alles: bijvoorbeeld gedeeltelijk bosbehoud en bosaanplant gecombineerd met allerhande gewassen, die elk op een ander tijdstip geoogst kunnen worden en zo het jaar rond voor inkomsten zorgen, zoals biologisch geteelde fruitbomen, rubberbomen, bonen, maniok (cassave) en suikerriet in een bedrijf in het Amazonegebied
Zo kunnen de kenmerken van het regenwoud voor een deel behouden blijven: intensieve productie, en vooral bescherming tegen erosie en verdroging.

Bron: o.a. www.wervel.be/agroforestry
Daar kun je ook meer vinden over soorten bomen en gewassen etc.