Home

Klimaatverandering en biodiversiteit

Categorie(ën): Ecologie, Thematische lessen

Er is veel te doen over de klimaatverandering en we merken er ook steeds meer van, in de vorm van warmere zomers en vaker extreme weersomstandigheden. Het andere actuele en wereldwijde probleem, verlies aan biodiversiteit, krijgt veel minder aandacht, maar kan op den duur ingrijpender zijn: aan warmer weer kunnen veel organismen – en zeker mensen – zich vaak aanpassen, maar soorten die eenmaal uitgestorven zijn, zijn voorgoed verloren. De gevolgen van het verdwijnen van soorten zijn ook veel minder voorspelbaar. Ecosystemen zijn zo ingewikkeld dat we niet weten wanneer ze zullen ‘instorten’.

Wat is het verband tussen die twee problemen van onze tijd?

Klimaatverandering

Dat het klimaat aan het veranderen is, merken we aan allerlei zaken, niet alleen de warmere zomers de laatste jaren, ook aan zaken als het vroeger in het voorjaar groen worden van de bomen, vroeger bloeien van allerlei voorjaarsplanten. Dat soort dingen zijn op zich zelf niet alleen onaangenaam. De opmars van zuidelijke soorten zoals de processierups en dergelijke is natuurlijk minder. Dat er mogelijk nooit meer een Elfstedentocht komt is jammer, maar daar heeft niemand echt last van.

Dat de opwarming van het wereldklimaat in de toekomst voor ernstige problemen gaat zorgen dringt langzaam door tot de mensen, en maakt dat de wereldpolitiek afspraken maakt om die veranderingen te beperken (zie Akkoorden van Parijs, 2015 e.d.). Op deze site vind je veel informatie en lesmateriaal over de klimaatverandering en de gevolgen. Bijvoorbeeld op de volgende pagina’s:

http://sustainablefootprint.org/nl/nederlands-blauwhelmen-voor-het-klimaat

en

http://sustainablefootprint.org/nl/nederlands-bomen-en-klimaat-de-les/ en

http://sustainablefootprint.org/nl/nederlands-hoe-zit-het-nu-met-de-zeespiegelstijging/ en

http://sustainablefootprint.org/nl/water-stress-and-the-himalayas/

Biodiversiteit

Dat de vermindering van de biodiversiteit en het uitsterven van soorten ook het gevolg is van menselijke activiteiten en even ernstig is – of misschien nog wel erger, krijgt veel minder aandacht1. Goed om daar ook bij stil te staan en uit te zoeken wat er aan de hand is, wat de oorzaken zijn, en de gevolgen, en vooral wat we er mogelijk aan kunnen doen.

‘Een eeuw geleden was slechts 15% van het aardoppervlak in gebruik voor landbouw en veeteelt. Nu is meer dan 77% van het land (Antarctica niet meegerekend) en 87% van de oceanen veranderd door de gevolgen van menselijke activiteiten.

Tussen 1993 en 2009 verdween een oppervlak aan wilde natuur groter dan India (3,3 miljoen vierkante kilometer!) door huizenbouw, landbouw, mijnbouw en andere processen. In de oceanen zijn er eigenlijk bijna alleen in de poolstreken nog gebieden die niet aangetast zijn door industriële visserij, vervuiling en scheepvaart.’

Zie ook: //sustainablefootprint.org/nl/protect-the-last-of-the-wild/

Waarom biodiversiteit zo belangrijk is kun je lezen op de pagina:

1 Dat het verhoogde gehalte van CO2 in de atmosfeer ook zorgt voor verzuring van de oceanen, wordt zelden vermeld, maar kan op den duur ingrijpende gevolgen hebben, vooral uitsterven van een groot deel van de soorten, dus ook de biodiversiteit sterk verminderen.

http://sustainablefootprint.org/nl/extra-information/why-is-biodiversity-important-to- ecosystems-and-people/

 

 

 

 

(bron: IPBES/7/10/Add.1 )

We weten het al lang:

Biodiversiteit is belangrijker dan je denkt (voor ons)

De voorzitter van de Europese Commissie (2004-2014), José Manuel Barroso, schreef over de relatie tussen Klimaatverandering en Biodiversiteit het volgende in een open brief naar aanleiding van de wereldvoedselconferentie in 2005 (Rome):

So I am convinced that we should raise the profile of biodiversity in tackling climate change and food insecurity, and that we need more high-level attention to this subject “

Wat is het verband tussen die twee problemen van onze tijd?

Werken aan behoud van biodiversiteit is niet alleen om ethische redenen van belang, maar cruciaal voor de hele samenleving om te zorgen dat ecosystemen op duurzame wijze goederen en diensten kunnen blijven verschaffen aan de mens, waaronder bufferende en mogelijke remmende effecten op klimaatverandering.

Klimaatverandering en vermindering van de biodiversiteit hebben (deels) dezelfde oorzaken

Het klimaat verandert sneller dan door natuurlijke oorzaken, vooral door de uitstoot van CO2 en methaan door industrie, verkeer etc. CO2 lost op in water tot koolzuur. In zuurder water kunnen allerlei organismen niet leven.

Kan klimaatverandering direct oorzaak zijn van het verdwijnen van soorten?

Klimaatverandering kan de biodiversiteit verminderen, als soorten niet in staat zijn zich aan te passen of te migreren naar koelere plekken (bijvoorbeeld: in de bergen kunnen soorten naar hogere dus koelere plekken gaan, maar boven de bergtop kunnen ze niet). Koraalriffen sterven af als het te warm wordt, veel soorten verplaatsen zich niet makkelijk naar koelere zeeën.

Klimaatverandering door verminderde biodiversiteit?

Ontbossing draagt bij aan de opwarming van het klimaat; of dat direct samenhangt met de soortensamenstelling, oftewel die biodiversiteit is niet direct duidelijk.

De strijd tegen klimaatverandering kan ook slecht zijn voor de biodiversiteit

Als men op grote schaal snelgroeiende bomen aanplant tegen de opwarming van de aarde – en dat doet op plaatsen waar van nature gemengde bossen met langzaam groeiende soorten of bloemrijke graslanden groeien, vermindert de biodiversiteit.

Goed nieuws

Intussen is er soms ook goed nieuws te melden:

Biodiversiteit verdwijnt op veel plaatsen bijna, maar door onbedoelde acties is het hier en daar op kleine schaal gespaard, waardoor ook herstel mogelijk is: http://sustainablefootprint.org/nl/sacred-forests-conservation-by-tradition/

In de moderne wereld waar meer dan de helft van de mensen in steden woont, kan toch een grote diversiteit aan planten en dieren in leven blijven, mits de mensen de juiste maatregelen nemen:

http://sustainablefootprint.org/nl/making-room-for-wildlife-in-an-urbanized-world/

In de stedelijke delen van de Randstad is de biodiversiteit bijvoorbeeld groter dan in de omringende landbouwgebieden.

Sommige soorten ondergaan in de menselijke omgeving een versnelde evolutie, waardoor ze beter bestand zijn tegen gif en kunnen overleven waar andere dat niet kunnen: http://sustainablefootprint.org/how-cities-reshape-the-evolutionary-path-of-urban-wildlife/?

Andere soorten blijken in de stad langer te leven: http://sustainablefootprint.org/do-city-birds-outlive-country-birds/ en/of ze worden er slimmer:

http://sustainablefootprint.org/nl/as-humans-change-landscape-brains-of-some-animals- change-too/

Niets nieuws onder de zon

Anders dan vaak wordt beweerd is de achteruitgang van de diversiteit door menselijke invloed niets nieuws:

http://sustainablefootprint.org/nl/nederlands-de-relatie-tussen-mens-en-natuur-was-altijd- al-dubbelzinnig/ .

Maar er waren nooit zo veel mensen als nu, en de industriële ontwikkeling is de laatste twee eeuwen in een versnelling geraakt.

Trouwens, ook de vroege landbouw veroorzaakte al klimaatverandering. Zonder dat effect was er misschien al een nieuwe ijstijd begonnen.

http://sustainablefootprint.org/nl/early-farming-methods-caused-climate-change/

En stijging van de zeespiegel hebben mensen ook al eerder meegemaakt:

http://sustainablefootprint.org/rising-sea-levels-survival-tips-from-5000-bc/

Je weet natuurlijk dat de zeespiegel tijdens de IJstijden veel lager was dan nu, zodat Engeland nog gewoon vast zat aan het vasteland.

Nog langer geleden, mogelijk al 1 miljoen jaar geleden, konden voorlopers van de moderne mens te voet de eilanden van Indonesië bereiken. De eerste bewoners van Amerika kwamen vanuit noordoost Azië over land naar Alaska, waarschijnlijk rond 16 000 jaar geleden (zie bijvoorbeeld https://www.britannica.com/topic/Peopling-of-the-Americas-The-20372 . Zo konden ze het westelijk halfrond gaan bevolken. En binnen een paar duizend jaar waren alle grote soorten van de prairies (o.a. mammoet en mastodont) verdwenen.

Wat is wel nieuw?

Nieuw is wel dat het uitsterven en de klimaatverandering nu vele malen sneller gaat dan gebruikelijk. En dat we kunnen proberen die processen af te remmen.

Er zijn grote ‘uitstervingen’ geweest, waarbij heel veel soorten in korte tijd uitstierven door een wereldwijde ramp, zoals de inslag van een grote meteoor waardoor de dinosauriërs in korte tijd uitstierven – tegelijk met nog heel veel andere soorten. Maar door de hele aardgeschiedenis stierven ook regelmatig soorten uit en werden vervangen door andere. Nu gebeurt het uitsterven op veel grotere schaal – tientallen tot honderden malen sneller dan normaal – en het ontstaan van nieuwe soorten zien we nauwelijks gebeuren.

Ook de opwarming van het klimaat is al vaak genoeg voorgekomen, maar dan gebeurde het over een periode van tienduizenden tot miljoenen jaren, nu verandert het klimaat binnen een mensenleven al ingrijpend.

De vraag is nu: wat kunnen we doen om deze processen te stoppen, of in elk geval af te remmen? Kunnen we dat nog?

N.B.

Dit is een heel breed onderwerp. Het is daarom goed het in stukjes te verdelen en groepjes aan de verschillende delen te laten werken. Wel is het dan nodig om via presentaties bijvoorbeeld, te zorgen voor een overzicht voor alle leerlingen – en vooral de samenhang te laten zien!,

Vragen:

  1. Men zegt: “Het is de schuld van de mens.” Is het een kwestie van schuld? Is elke mens ‘schuldig’?
  2. Zijn beide problemen (klimaatverandering en afname biodiversiteit) veroorzaakt door dezelfde zaken, dezelfde mensen?
  3. De uitspraak van Barroso werd gedaan tijdens een conferentie over voedsel. Op welke manier(en) vormt de opwarming van het klimaat een factor die de voedselvoorziening van de mensheid moeilijker kan maken?
  4. En hoe kan de vermindering van de biodiversiteit een probleem worden voor de voedselvoorziening?
  5. Werken aan behoud van biodiversiteit is niet alleen om ethische redenen van belang.” staat er. Hoezo ethische redenen? Met andere woorden: Moeten we de diversiteit beschermen? Moeten alle soorten beschermd worden?
  6. Noem drie menselijke activiteiten die mede klimaatverandering veroorzaken – en die we dus zouden moeten verminderen of stoppen.
  7. Noem drie menselijke activiteiten die mede afname van biodiversiteit veroorzaken – en die we zouden moeten verminderen of stoppen.
  8. Zijn dat dezelfde of verschillende activiteiten?
  9. Het uitsterven van soorten kan wel eens het hardst toeslaan in de tropen. Waarom is het gevaarlijker als warme streken nog warmer worden dan bijvoorbeeld onze omgeving?
  10. In ons land neemt de biodiversiteit misschien wel juist toe door de opwarming. Hoe kan dat? Is dat goed nieuws? (hoezo wel of niet?)
  11. In ons land wordt natuur ‘gecompenseerd’ als er in natuurgebied gebouwd moet worden. Ergens anders wordt dan een ongeveer gelijk oppervlak (meestal landbouwgrond) ‘teruggegeven aan de natuur’. Is dat een goede manier om de biodiversiteit te beschermen? Waarom wel/niet?
  12. Tot slot: wat kunnen we zelf doen om de processen te stoppen? Natuurlijk heeft ieder van ons maar weinig invloed, maar alle grote veranderingen in de mensenmaatschappij (zoals afschaffen van de slavernij en kiesrecht voor iedereen) zijn begonnen door de inzet van kleine groepjes. En op het gebied van klimaat en biodiversiteit gebeurt al van alles. Zoek inspirerende voorbeelden en ga aan de slag, of verzin iets heel nieuws!