Home

Historie en/van het milieu

Categorie(ën): Ecologie, Geschiedenis van mens en omgeving, Thematische lessen

Slash and burn agriculture in Amazonian rainforest

Het is echt iets van onze tijd: mensen die zich druk maken over het milieu, over het klimaat dat duidelijk aan het veranderen is – bijvoorbeeld te zien aan het steeds vroeger bloeien van lentebloemen – de gigantische plastic ‘eilanden’ in de oceanen, extreme stormen en droogtes, enzovoort. Natuurlijk waren er nooit eerder zo veel mensen op aarde; en nooit eerder gebruikten mensen op zo grote schaal fossiele brandstoffen, o.a. om er synthetische stoffen van te maken, die niet worden afgebroken in de natuurlijke kringlopen.

Het wordt steeds meer duidelijk dat mensen al duizenden jaren invloed op het milieu en mogelijk zelfs op het klimaat hebben. Er waren nog wel niet zo veel mensen, maar ze gingen niet bepaald voorzichtig om met hun omgeving. Ze brandden bijvoorbeeld grote stukken bos af om op de vrijgekomen stukken grond hun voedsel te verbouwen. Na een paar jaar was de grond uitgeput en deden ze hetzelfde een stukje verderop. ontbossing dus, ongeveer zo lang er landbouw bestaat. Dat we nu verband leggen tussen menselijke activiteit en klimaatsverandering, woestijnvorming etc. , dat is wel nieuw.

Op deze site vind je verschillende voorbeelden van historische milieuproblemen, ontstaan doordat mensen hun eigen omgeving vernietigden. In die tijd zag men de rampen die het gevolg waren waarschijnlijk als ‘straf van de goden’, nu weten we dat mensen zelf de oorzaak zijn. Goed om ons te realiseren dat we nog steeds veel schade kunnen aanrichten door onze levenswijze – maar nu weten we dat, en kunnen we mogelijk ons aller leven beteren. Het gaat in deze les over de Mayasteden in Midden Amerika, Angkor Wat in Cambodja, Paaseiland in de Stille oceaan, en meer algemeen over de vroege landbouw wereldwijd.

Je kunt het beste de klas in groepjes verdelen, waarna elk groepje een van de teksten bij de kop neemt, de vragen beantwoordt en een presentatie voorbereidt over het stuk.

En leg vooral verband wat er tegenwoordig aan de hand is, en wat we zouden kunnen veranderen om niet dezelfde rampen over ons af te roepen!

Mayacities

Vragen:

1. De Maya’s hadden eeuwen lang een hoog ontwikkelde cultuur. Zoek op waar en wanneer precies.

2. De Maya’s hadden grote steden met grote tempels waarvan de ruines in de regenwouden zijn teruggevonden. Bij grote steden is een hoog ontwikkelde landbouw nodig. Welke gewassen vormden het hoofdvoedsel van de Maya’s?

3. Hoe kan de dikke pleisterlaag op de muren van tempels en huizen de oorzaak zijn van erosie?

4. Op hellingen werkte men wel met terrassen (vergelijkbaar met de rijstteelt in zuidoost Azië). Op welke manier maken die terrassen de landbouw duurzamer?

5. Die tempelruines werden teruggevonden in het oerwoud. Maar mensen die die wouden goed kennen kunnen het verschil zien tussen echt ‘oer’woud en woud dat pas een paar eeuwen bezig is zich te herstellen. Leg uit dat een ecosysteem veel tijd nodig heeft om zich te herstellen na verstoring of vernietiging.

6. Mensen doen vaak dingen niet omdat het nuttig is, maar ‘omdat het kan’ – staat in de tekst. Dat zien we in onze maatschappij ook veel. ‘Waarom rijden mensen in de stad in zware terreinwagens?’ Zoek meer voorbeelden van zinloze consumptie. En bespreek de vraag waarom mensen dat doen.

7. Belangrijker nog: hoe zou je mensen kunnen overtuigen omdat niet meer te doen.

Je presentatie:

Het verhaal van de Mayacultuur in het kort, de oorzaken van de ineenstorting van de cultuur en wat daarvan de les is voor ons.

Easter Island

Bij deze tekst staan al vragen die je kunt gebruiken ook om je presentatie voor te bereiden

Vergelijk in je presentatie de situatie van de eilanders met die van de mensheid: een geisoleerde plek in de ruimte, zonder mogelijkheid om met zijn allen te vertrekken (al denken sommigen dat we naar Mars zouden kunnen verhuizen – waarom is dat onzin?)

Angkor Wat

Deze tekst is (nog) niet in het Nederlands beschikbaar,

Vragen:

  1. De tempels waren bekend bij de lokale bevolking, maar in 1860 ‘ontdekt’ door Europeanen. Waarom dachten die Europeanen dat de plaatselijke bevolking nooit zoiets gebouwd zou kunnen hebben?
  2. Hoe kan rijstteelt leiden tot ontbossing, erosie en verlies van vruchtbare grond?
  3. Onderzoekers denken dat het gebied te groot was geworden en dat daardoor de Cambodjaanse beschaving ineenstortte. Tegenwoordig is er grootschalige landbouw die miljarden mensen voedt in vele landen. Waarom leidt dat (nog) niet tot ineenstorting? Wat doen we beter in de moderne landbouw?
  4. In het artikel staat dat men zich zorgen maakt over de oude gebouwen omdat er teveel water uit de bodem wordt opgepompt, waardoor de tempels zouden kunnen instorten. Maar de problemen van 1000 jaar geleden moeten anders zijn geweest, want de tempels staan er nog steeds. Welke problemen zullen het toen zijn geweest? Waardoor moet die beschaving zijn ingestort?
  5. De hoogontwikkelde beschaving van Angkor Wat ging ten onder door ecologische factoren. Dat is vaker gebeurd in de wereldgeschiedenis. Waarom is dat een waarschuwing voor ons vandaag de dag? Hoe zou je die waarschuwing aan mensen duidelijk kunnen maken?
  6. Wat kan ieder van ons persoonlijk doen om te voorkomen dat onze beschaving ook instort?

 

Vroege boeren

In de andere verhalen van deze les gaat het over bepaalde plaatsen, waar het mis ging met het milieu, waardoor de plaatselijke bevolking waarschijnlijk een ellendige tijd had. In dit stuk gaat het over landbouwmethoden die duizenden jaren op allerlei plekken werden gebruikt, en waarvan de gevolgen wereldwijd zijn.

Vragen:

1. Wat houdt de ‘slash-and-burn’methode precies in?

2. Waarom kon dat eeuwen lang worden toegepast?

3. In de Filipijnen regelde men het zo dat elk stukje land pas na 10 jaar weer gebruikt werd. Toen de bevolking veel groter werd, ging men ertoe over het na 3 jaar te gebruiken. Toen ging het mis. Hoe kun je dat verklaren?

4. Bestudeer de twee grafieken: wat veranderde er toen de landbouw op kwam?

5. Wat gebeurde er toen de natte rijstteelt opkwam?

6. Waardoor komt er veel methaan vrij bij natte rijstteelt?

7. Waarom hebben we tegenwoordig veel minder grond per persoon nodig? Noem drie oorzaken

8. Die boeren hebben gezorgd dat er tot nu toe geen nieuwe ijstijd begon. We moeten ze dus dankbaar zijn! Waarom zijn we nu niet meer blij met de stijging van CO2 en methaan in de atmosfeer?